APTÄ°L-APDÄ°L

Halil ERENOĞLU (Araştırmacı-Yazar-Şair)
Bu sözcüÄŸün aslı, Arapça ABD EL Ä°LAH ve Abdülkadir’dir.
Arap telaffuzunda Abdelilah, Abdullah olmuÅŸtur. Türkçede genel telaffuz ÅŸekli Aptullah’tır. Yani, (b) yerine (p) ÅŸekliyle. Ä°slâm dünyasında yaygın olan bu ismin Farsçası Hudabende’dir. Arapçadaki anlamı gibi: Allah’ın Kulu. GeçmiÅŸte atalarımız bu Arapça sözcüÄŸe karşılık ÇALABKULU demiÅŸtir. Kul ya da Köle, Arapça ABD ya da ABÄ°D sözcüÄŸünün karşılığıdır. Ä°ran’da, Türk Ä°daresi Devrinde, aşırı mezhep baÄŸlılığı etkisiyle, Ehlibeyt Ä°mamları adına isimler türetilmiÅŸtir: ALÄ°KULU, MURTAZAKULU, Ä°MAM- KULU, CAFERKULU, MEHDÄ°KULU gibi...
Ünlü Åžahlara baÄŸlılık ifade eden; Ä°SMAÄ°LKULU, ÅžAHKULU gibi isimler de vardır. Tanrı’nın sıfatlarından her hangi birine istinat eden isimler de vardır: CABBARKULU gibi.
Aptullah sözcüÄŸü, Türk ses düzenine uydurularak deÄŸiÅŸik biçimlerde kullanılmıştır: APDÄ°, ABDÜL, APAK, APÄ°Åž gibi. Özellikle APTALLA ÅŸekli bizim EmirdaÄŸ AÄŸzı’na özgüdür.
APTÄ°L ve ABDÄ°L sözcüÄŸünün kaynağı çoÄŸunlukla ABDÜLKADÄ°R’dir. EmirdaÄŸ APDÄ°LGADÄ°R der. Zamanla GADÄ°R’den vazgeçip APTÄ°L ya da APDÄ°L demiÅŸtir. KADÄ°R Tanrı’nın sıfatı olduÄŸu için ABDÜLKADÄ°R de TANRI KULU demektir. EmirdaÄŸ’da çocuk sorunu olanların Bolvadin’e gitmeyi âdet edindiÄŸi bir yatır vardır. Ağıl Önü denen yerdeki bu yatır “Abdülkadir Geylanî” bilinir. Abdülkadir Geylanî Irak ‘ ın yedi evliyasından biridir. Kabri BaÄŸdat’tadır.
Irak’ta Gelan Kasabasında doÄŸduÄŸu için de Gelanî Geylanlı’dır. Ab.dülkadir Geylanî’nin Bolvadin’le ne ilgisi vardır bilmem.
Bizim EmirdaÄŸlı , türbe ziyaretinden sonra doÄŸan çocuklar Aptilgadir adı vermiÅŸ, sonra kısaltıp APDÄ°L demiÅŸtir. Geylan’ da CEYLAN ÅŸeklinde anlayıp GADÄ°R CEYLAN veya sadece GEYLAN da demiÅŸtir. Bu CEYLAN’ın bildiÄŸimiz güzel hayvanla ilgisi yoktur sanırım, bizdeki APDÄ°LLER’in bu ismi alış ÅŸekli böyledir. Bu isimler dededen toruna da devam eder. (R) harfine pek itibar etmeyen Bolvadinliler, bu ismi ABDÄ°GADÄ° ÅŸeklinde söyler.
EmirdaÄŸ isim kültüründe yaygın bir yeri olan bu APTÄ°L veya APDÄ°L sözcüÄŸünden, Arap bir ÅŸey anlamaz. Mesela, Osmanlı Devri APAK isimli bir Türk memuriyetle Libya’ya gitti diyelim. Arap bu sözcüÄŸü HABBAK yapar. SözcüÄŸün Abdullah olduÄŸunu nereden bilecek. Arap harfleriyle APTÄ°L bile yazılamaz. Çünkü, Arapçada (P) harfi yoktur.
Bu kadar sözden sonra, EmirdaÄŸ’ın APTÄ°LLER’ini yazalım. Hemen hemen lâkapsız ya da ünvansız bir APTÄ°L yoktur. Lâkabın bilemediÄŸim, özellikle köylü olan bazı APTÄ°LLER’in lâkabını da meraklılar bulsun.ÇoÄŸu rahmetli olmuÅŸ.
EMÄ°RDAÄž’IN APTÄ°LLERÄ° :
Halk Arasında Aptiller :                   
ArabahmetoÄŸlu Hacı Aptil    
DimidoÄŸlu Aptil    
GalenderoÄŸlu Makine Aptil    
Memililerin Goca Aptil    
Emirlerin Gâvur Aptil
KeleÅŸlerin Aptil    
Meredenlerin Kör Aptil    
Meredenlerin Kirli Aptil
Åžerefetin Aptil
Aptil Mola
Boyacı Kör Aptil
ApiÅŸ Aptil
Ağalcıklı Gındıkoğlu Aptil
Ağalcıklı Goca Aptil
Suvermezli Götlü Aptil
Piriklili Köse Aptil
A.Piribeylili CehennemoÄŸlu Aptil
Bademlili Helvacıoğlu Aptil
Tabaklarlı Carbığın Aptil
Tabaklarlı Pıli Aptil
Bağlıcalı Dedehasahoğlu Aptil
Tezli Cıbır Aptil Güveççili
MuradoÄŸlu Aptil
Balcamlı Muradoğlu Aptil
AÄŸa Aptiller :
Yusufbeyin Aptil AÄŸa
Sarıoğlu Aptil Efendi
Kürd Aptil AÄŸa
Abidinlerin Aptil AÄŸa
OkumuÅŸ Aptiller:
MüftüoÄŸlu Aptil Efendi
Pörnekli Aptil AÄŸa
EmirdaÄŸ’a yerleÅŸmiÅŸ Muhacir, Tatar, BoÅŸnak hemÅŸerilerimizde APTÄ°L ismi âdet deÄŸildir. EmirdaÄŸ’daki Afyon, Bolvadin, Sivrihisar asıllı hemÅŸerilerimizde de APTÄ°L adına rastlamadım. Afyonlular daha çok APAK ÅŸeklini benimsemiÅŸtir.